منظور از تخلف در بازار سرمایه یا بورس، نقض قوانین و مقررات اختصاصی این بازار میباشد که برای آن مجازات انضباطی در نظر گرفته شده. تخلفات در کنار جرایم و اختلافات انواع ناهنجاریها در بازار سرمایه را تشکیل میدهند. البته به دلیل برخی شباهتها و همپوشانیهایی که میان آنها وجود دارد گاه فعالان بازار در تمیز میان آنها دچار سردرگمی می شوند. به همین جهت در ادامه ابتدا به بیان تفاوت میان این مفاهیم میپردازیم و پس از ارائه مصادیقی از مهمترین تخلفات بازار سرمایه یا بورس مراجع رسیدگی به این تخلفات را مورد بررسی قرار می دهیم.
تفاوت تخلف و جرم بورسی
تخلف و جرم هر دو شامل هرگونه فعل یا ترک فعلی می شوند که برخلاف قوانین و مقررات بازار سرمایه صورت بگیرد. با این حال این دو مفهوم تفاوت هایی با یکدیگر دارند. مهم ترین این تفاوتها در ارتباط با ضمانت اجرای تعیین شده برای ارتکاب هر یک است. به عبارت دیگر ضمانت اجرای تعیین شده برای ارتکاب جرایم از نوع کیفری است و ممکن است شامل مجازاتهایی مانند حبس شود، در حالی که برای تخلفات ضمانت اجرای انضباطی در نظر گرفته شده که عمدتاً شامل تذکر کتبی، جزای نقدی و سلب صلاحیت میباشد. تفاوت قابل توجه دیگری که میان جرایم و تخلفات وجود دارد در مرجع رسیدگی به این دو است که در اولی همواره دادگاه کیفری است ولی در دومی مراجع غیر قضایی مانند بورس صالح به رسیدگی هستند.
علی رغم تفاوتهایی که میان جرایم و تخلفات وجود دارد، باید توجه داشت که برخی تخلفات در بازار سرمایه واجد وصف کیفری بوده و به عنوان جرم نیز شناسایی شده اند. از این دست میتوان به تخلفات دستکاری بازار، معامله مبتنی بر اطلاعات نهانی و فعالیت بدون مجوز اشاره کرد.
تفاوت تخلف و اختلاف بورسی
طبق تعریفی که قبل از این ارائه شد تخلف نقض قوانین و مقررات بازار سرمایه است که برای آن مجازات انضباطی در نظر گرفته شده. اما منظور از اختلاف دعوای مدنی است که میان دو نفر با هدف جبران خسارت از طرف زیان دیده مطرح میشود. بنابراین در فرایند رسیدگی به تخلف رأیی مبنی بر جبران خسارت از اشخاص متضرر صادر نمیشود. متقابلاً در جریان رسیدگی به اختلافات مدنی نیز برای هیچ یک از طرفین مجازات انضباطی وضع نمیشود. با این حال میتوان در مواردی که ارتکاب یک تخلف ورود خسارت به سایر اشخاص را به همراه دارد به تخلف مربوطه و اختلاف میان متخلف و اشخاص زیاندیده به طور موازی رسیدگی کرد، اما باید به خاطر داشت مرجع صالح برای رسیدگی در هر مورد متفاوت خواهد بود.
مهم ترین تخلفات بورس یا بازار سرمایه
دستکاری بازار
دستکاری بازار یکی از شایع ترین تخلفاتی است که در بازار سرمایه رخ میدهد. اهمیت تخلفات بورسی به حدی است که در فصل ششم قانون بازار به عنوان جرم بازار سرمایه نیز شناسایی و برای آن مجازات کیفری در نظر گرفته شده است. با این وجود در این بخش دستکاری بازار صرفاً از حیث انضباطی مورد بررسی قرار می گیرد.
در دستورالعمل انضباطی کارگزاران مصادیق متعددی از دستکاری مورد اشاره قرار گرفته که برخی موارد آن به شرح ذیل میباشد:
- سفارش چینی گسترده و غیرمتناسب با عرضه و تقاضای بازار یا سفارش چینی بدون سفارش بر اساس سفارش های غیر مستند که منجر به ایجاد جریان غیرواقعی عرضه و تقاضا گردد.
- ورود سفارش خرید یا فروش با هدف القای رونق و حذف سفارش وارده پس از ورود سفارش های دیگر کارگزاران و اقدام به انجام معامله در سمت دیگر توسط یک یا چند کارگزار به صورت هماهنگ.
- سفارش چینی گسترده در قسمتهای پایینی صفهای خرید و فروش با هدف طولانی شدن صف به منظور جلب منفعت برای خود یا دیگران در جهت اهدافی خاص مانند شمول در ضوابط رفع گرههای معاملاتی و یا فعالیت در طرف مقابل.
- ورود سفارش خرید یا فروش بالاتر یا پایین تر از مظنههای خرید یا فروش جاری بازار به منظور ایجاد روندی صعودی یا نزولی در قیمت اوراق بهادار جهت بهرهگیری از قیمت ایجاد شده به نفع خود یا سایرین.
- اخلال در فرایند قیمتگذاری ورقه بهادار یا کالا با انجام معامله در حجم کم یا قیمتهای نامتعارف یا انجام معاملات هماهنگ یا معاملهای متفاوت با جریان بازار و ….
مجازات انضباطی
در صورت احراز ارتکاب موارد بالا کارگزاری به محرومیت از انجام معاملات محکوم میگردد. این محرومیت حداکثر تا شصت روز کاری طبق ماده هفت دستورالعمل انضباطی کارگزاران است. کارگزاری همچنین به جریمه نقدی موضوع ماده 2 آیین نامه اجرایی ماده 14 قانون توسعه ابزارها محکوم میشود. بهعلاوه مرجع رسیدگی به تخلف میتواند مدیران نهاد مالی را به یکی از مجازاتهای مندرج در ماده 15 دستورالعمل انضباطی کارگزاران و جریمه نقدی طبق ماده 4 آییننامه اجرایی ماده 14 قانون توسعه ابزارها محکوم نماید.
عدم پرداخت سود مصوب
شرکتها اصولاً الزامی به پرداخت سود به سهامداران خود ندارند. البته استثناء این امر 10% از سود ویژه سالانه است که طبق ماده 90 لایحه اصلاحی قانون تجارت در صورت وجود منافع قابل تقسیم، شرکت ملزم به تقسیم آن میباشد. با این وجود در صورتی که مجمععمومی تصمیم به تقسیم سود بگیرد، قانون مهلت هشت ماههای را برای تقسیم سود مصوب در نظر گرفته است. بنابراین عدم رعایت مهلت پرداخت سود مصوب توسط شرکت تخلف محسوب می گردد.
مجازات انضباطی
طبق بند 6 ماده 25 دستورالعمل انضباطی ناشران پذیرفته شده در بورس تهران و همین ماده در دستورالعمل انضباطی ناشران پذیرفته شده در فرابورس عدم پرداخت سود نقدی مصوب در مهلتهای مقرر تخلف است. این تخلف موجب اخطار کتبی به ناشر و مدیران ارشد آن با درج در پرونده و اعلام به عموم میگردد. برای اطلاع از سایر الزامات قانونی مرتبط با تخلف از پرداخت سود به مقاله آشنایی با الزامات پرداخت سود در شرکتهای بورسی مراجعه نمایید.
مراجع رسیدگی به تخلفات در بورس یا بازار سرمایه
ماده 35 قانون بازار صلاحیت رسیدگی اولیه به تخلفات بورسی را برعهده هیئتمدیره بورسها و تجدیدنظرخواهی از آرای بورسها را در صلاحیت سازمانبورس قرار داده. البته مسئله صلاحیت رسیدگی به تخلفات در بازار سرمایه واجد پیچیدگیهایی است که بررسی جامع آن در این مقاله نمیگنجد. به همین جهت در مقاله جداگانهای صلاحیت مراجع مختلف در رسیدگی به تخلفات بازار سرمایه به طور جامعتر مورد بررسی قرار گرفته. بنابراین اینجا صرفاً شیوه کلی رسیدگی به تخلفات در بورس و سازمان مورد بررسی قرار میگیرد.
در صورت تمایل برای دریافت مشاوره از وکلای دفتر حقوقی آران در خصوص تخلفات بورسی با شماره زیر تماس حاصل نمایید:
ساختار رسیدگی در بورس
در ساختار رسیدگی به تخلفات در بورس سه رکن وجود دارد. این سه رکن شامل دبیرخانه کمیته تحقیق و بررسی تخلفات، کمیته تحقیق و بررسی تخلفات و هیئتمدیره میباشد. دبیرخانه وظیفه انجام امور مقدماتی و تشکیل پرونده تخلفاتی را بر عهده دارد. پس از تشکیل پرونده، کمیته تحقیق و بررسی تخلفات شامل مدیر حقوقی بورس، نماینده واحد گزارش دهنده و یک نفر خبره به انتخاب هیئتمدیره بورس با دعوت از متخلف جلسه رسیدگی تشکیل میدهد. سپس با استماع دفاعیات رأی پیشنهادی خود را صادر و برای هیئتمدیره بورس ارسال مینماید. در صورتی که رأی پیشنهادی در هیئتمدیره مورد تأیید قرار بگیرد، شخص مورد رسیدگی 20 روز برای درخواست تجدیدنظر از سازمان مهلت خواهد داشت.
ساختار رسیدگی در سازمان بورس
آرایی که توسط هیئتمدیره بورس صادر میشوند در صورت تجدیدنظرخواهی برای رسیدگی مجدد به هیئت رسیدگی به تخلفات در سازمان بورس ارجاع میگردند. این هیئت متشکل از مدیر پیگیری تخلفات، مدیر نظارتی مربوطه در سازمان و یک نفر خبره به انتخاب هیئتمدیره سازمان میباشد. رأیی که این هیئت در مقام تجدیدنظر از آرای بورس صادر مینماید قطعی است و قابل تجدیدنظر خواهی مجدد نمیباشد.
گزارش تخلفات در بازار سرمایه
در بسیاری موارد سهامداران حین انجام معامله با برخی مصادیق تخلفات بازار سرمایه یا بورس مواجه می شوند که عموماً شامل موارد دستکاری بازار میباشد. در این مواقع این امکان برای سهامداران پیشبینی شده تا ظن خود در خصوص وقوع تخلف در معاملات را به اطلاع نهاد ناظر برسانند. بدیننحو که سهامداران میتوانند با مراجعه به سامانه سمتا در بخش طرح شکایت مشاهدات خود در خصوص تخلفات را ثبت نمایند.
همچنین در ارتباط با تخلفاتی که در سطح گسترده تر صورت میگیرد و سهامدار دارای اطلاعات دست اول در خصوص وقوع تخلف است میتوان با مراجعه به سایت https://dideban.seo.ir که به منظور سوتزنی در مورد جرایم و تخلفات عمده بازار سرمایه طراحی شده موارد تخلف را ثبت و گزارش کرد.